Quyền hình ảnh, áo đấu và nội dung độc quyền: V.League 2034 học từ một studio Ba Lan

Bảy giờ tối ngày 12 tháng 1 năm 2034, tại một quán net trên đường Nguyễn Trãi, Quận 5, một cậu bé mười sáu tuổi trả bốn mươi nghìn đồng cho bốn mươi phút máy. Cậu mở trò chơi bóng đá quen thuộc, lật tới phần chọn áo, và dừng lại ở dòng chữ xám ngoét: bộ áo sân nhà của Công An Hà Nội chỉ mở khóa trên một hệ máy duy nhất. Chiếc máy đó có giá bằng hai tháng tiền công của mẹ cậu.

Cậu bé không tắt máy. Cậu chọn một đội bóng khác, mặc cho nó bộ áo của đội bóng khác, rồi đá. Bàn thắng duy nhất cậu ghi trong buổi tối hôm đó đến từ chân trái, ngoài vòng cấm, và cậu hét lên một tiếng ngắn. Không ai trong quán quay lại nhìn, vì ai cũng đang hét.

Mười một nghìn cây số về phía tây bắc, ở Warsaw, một người đàn ông tên Miles Tost — trưởng nhóm thiết kế màn chơi của CD Projekt Red — vừa trả lời báo giới rằng studio của ông sẽ không làm điều mà cậu bé kia đang phải chịu. Nội dung trong game của họ không bị khóa theo nền tảng. Áo hoodie thì có thể dành riêng cho Xbox. Bộ thẻ sưu tầm kèm đơn đặt trước The Witcher 3 thì có thể dành riêng cho Xbox. Nhưng một bộ trang phục, một thanh gươm, một khuôn mặt — những thứ mang theo câu chuyện — thì không.

Đọc tin đó vào một buổi sáng Sài Gòn oi, tôi nghĩ ngay tới cậu bé ở Quận 5.

Khi bản sắc câu lạc bộ trở thành một gói dữ liệu

Bóng đá Việt Nam của năm 2034 không giống bóng đá Việt Nam của mười năm trước. V.League mùa này có mười bốn đội, lịch thi đấu chạy từ tháng Hai tới tháng Tám, và khoản thu lớn thứ ba của phần lớn câu lạc bộ — sau tài trợ của doanh nghiệp mẹ và bản quyền truyền hình nội địa — đến từ nhượng quyền hình ảnh kỹ thuật số.

Nghe thì trừu tượng. Cụ thể thì nó là thế này: tên đội, huy hiệu, bộ áo, số áo, gương mặt cầu thủ, tiếng hô của cổ động viên, cả những đoạn phim tư liệu về một trận derby năm nào đó. Tất cả được gom thành một gói, cấp phép cho nhà phát hành game bóng đá, cho nền tảng phát trực tuyến, cho các dự án thực tế ảo dùng trong quảng cáo, và — từ năm 2031 — cho cả các giải esports nằm trong chương trình đại hội thể thao khu vực.

Dòng chữ xám ở Quận 5 sinh ra từ chỗ đó. Khi một câu lạc bộ ký gói nhượng quyền, hợp đồng thường kèm một điều khoản phụ: nếu nền tảng trả thêm, nội dung của câu lạc bộ sẽ chỉ xuất hiện trên nền tảng ấy. Không phải áo hoodie. Mà là chính bộ áo trong game.

CD Projekt Red vừa nói rằng họ từ chối logic này. Họ vẫn làm nội dung giao thoa — một skin Barbarian lấy cảm hứng từ Geralt đang có mặt trong Diablo 4, và trang phục Cyberpunk: Edgerunners sẽ vào Overwatch trong năm 2035. Nhưng những thứ ấy không bị khóa sau một cánh cửa thương mại. Ai mua trò chơi, người đó có.

Miles Tost còn nói thêm một câu mà tôi cho là quan trọng hơn cả quyết định: họ sẽ lắng nghe phản hồi từ những công bố ở BlizzCon, và hãng "không ở trong tâm thế làm một việc rồi mãi mãi không làm việc khác".

Ở Việt Nam, câu đó đọc lên nghe như một lời mời.

Hai loại độc quyền, hai loại ký ức

Cần tách hai thứ mà người ta hay gộp làm một.

Độc quyền vật lý là một thỏa thuận phân phối. Một chiếc áo hoodie chỉ bán trên một hệ máy. Một bộ thẻ sưu tầm chỉ có trong đơn đặt trước ở một cửa hàng. Nếu bạn không thuộc về hệ sinh thái đó, bạn vẫn có thể mua lại chiếc áo ấy từ người khác, vẫn mặc nó ra đường, vẫn tồn tại trong cộng đồng. Đó là một thị trường, có người bán, có người mua, có chợ đen, có luật chơi.

Độc quyền nội dung trong game là một thỏa thuận ký ức. Bạn không có hệ máy kia thì bạn không nhìn thấy đội bóng của mình. Không phải huy hiệu in trên ngực áo bạn — mà là huy hiệu trong nơi duy nhất mà một đứa trẻ ở Cà Mau có thể điều khiển đội bóng ấy bằng ngón tay cái của mình.

Câu lạc bộ Việt Nam đang bán đi thứ thứ nhất với cái giá của thứ thứ hai. Khoản phụ trội cho một điều khoản độc quyền nền tảng, ở tầm một câu lạc bộ hạng trung V.League, thường chỉ tương đương vài tháng chi phí vận hành học viện. Trong khi đó, ngân sách tiếp thị hằng năm của một hệ máy toàn cầu lớn hơn con số ấy vài nghìn lần, và phần dành cho thị trường Đông Nam Á chỉ là một dòng trong bảng phân bổ.

Người ta đuổi theo chiếc cúp, nhưng thực ra đuổi theo một câu chuyện về chính mình. Bán câu chuyện ấy cho người trả giá cao nhất, rồi dùng tiền đó mua một chút ổn định, là một giao dịch có thể hiểu được. Hiểu được không có nghĩa là lành.

Tầng thứ hai của vấn đề nằm ở chính các cầu thủ. Gương mặt của Nguyễn Đình Bắc, số áo của Nguyễn Thái Sơn, dáng chạy của Khuất Văn Khang, cú sút của Bùi Vĩ Hào — tất cả đều là những mảnh dữ liệu có thể cấp phép, và có thể cấp phép lại. Cầu thủ nhận một phần. Câu lạc bộ nhận một phần. Đại diện nhận một phần. Người hâm mộ nhận hóa đơn.

Mỗi bản hợp đồng là một cuộc từ ly được gói trong theo dõi và kỳ vọng. Với cầu thủ, đó là cuộc từ ly khỏi việc kiểm soát hình ảnh của chính mình. Với cổ động viên, đó là cuộc từ ly khỏi quyền được nhìn thấy đội bóng của mình ở bất cứ đâu.

Quy mô thị trường khiến cuộc đàm phán vốn đã lệch ngay từ đầu. Các báo cáo ngành công bố trong năm 2033 cho thấy doanh thu trò chơi và nội dung số của Việt Nam đã vượt mốc một tỷ đô-la Mỹ, nhưng chỉ một phần rất nhỏ trong đó chảy về phía các câu lạc bộ bóng đá. Ở Brazil, nơi tôi sống và làm việc, các câu lạc bộ lớn đàm phán hợp đồng bản quyền trò chơi theo nhóm và giữ quyền phủ quyết với những điều khoản khóa nội dung. Khác biệt không nằm ở trình độ tổ chức. Nó nằm ở chỗ thị trường nội địa của họ đủ lớn để một lời từ chối có sức nặng.

Và đây là chỗ câu chuyện Việt Nam khác câu chuyện Ba Lan. CD Projekt Red là chủ sở hữu câu chuyện của họ. Họ có thể từ chối vì họ nắm quyền phân phối. Phần lớn câu lạc bộ V.League không có kênh riêng: không ứng dụng đủ mạnh, không nền tảng phát trực tuyến đủ người dùng, không một sản phẩm số nào do chính họ vận hành. Không sở hữu cửa, thì phải đi thuê cửa. Và người cho thuê cửa luôn là người quyết định ai được bước vào.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của mình, tôi đã ngồi xem rất nhiều trận V.League từ một căn hộ ở São Paulo, thường là lúc ba giờ sáng giờ địa phương, qua một đường truyền chập chờn. Đêm 14 tháng 12 năm 2033, trận quyết định ngôi vô địch bị đứt hình bốn lần. Lần thứ tư, tôi bỏ tai nghe và nghe thấy tiếng cổ động viên Brazil ở căn hộ bên cạnh đang gào lên vì một trận khác. Hai trận đấu, hai đất nước, một bức tường. Tôi nhận ra mình đang xem cùng một thứ: người ta tụ lại để cùng chịu một điều gì đó.

Chỗ đau nằm ở phía người trả tiền

Nội dung độc quyền không phải là căn bệnh. Nó là triệu chứng của một thứ khác, và thứ khác đó khó chịu hơn nhiều: rất nhiều câu lạc bộ Việt Nam đang bán bản sắc trước khi kịp sở hữu nó.

Một bản sắc chỉ tồn tại bên trong sản phẩm của người khác thì chưa từng thuộc về mình. Cái huy hiệu mà một đứa trẻ không thể chọn trong game không hẳn là tài sản của câu lạc bộ — nó là một dòng cấp phép trong hợp đồng của người khác.

Quyết định của CD Projekt Red không phải một hành động đạo đức. Đó là một công ty sở hữu câu chuyện của mình, từ chối cho thuê đúng cái phần mang theo câu chuyện ấy, trong khi vẫn thoải mái cho thuê phần vỏ — áo, thẻ, quà tặng. Họ phân biệt được đâu là hàng hóa và đâu là ký ức. Đó là một năng lực, không phải một đức hạnh.

Điểm phản trực giác thứ hai còn khó nghe hơn. Những người phản đối độc quyền nền tảng gay gắt nhất thường không phải nhóm khách hàng trả tiền. Ở Việt Nam, con đường hợp pháp tới một trò chơi bóng đá có bản quyền, tới một gói xem trực tuyến đầy đủ, vẫn bị định giá như một món hàng xa xỉ. Bỏ điều khoản độc quyền mà giữ nguyên mức giá ấy thì cậu bé ở Quận 5 vẫn đứng ngoài cửa. Có hai cánh cổng chứ không phải một: cổng hợp đồng và cổng giá.

Điểm thứ ba, và đây là chỗ dễ sai nhất khi người ta phẫn nộ. Chính Miles Tost nói rằng hãng không loại trừ việc sẽ làm khác đi trong tương lai. Chính sách là một thứ sống, có phản hồi, có điều chỉnh. Một lệnh cấm tuyệt đối với mọi hình thức độc quyền sẽ cứng nhắc y như một lệnh bán tuyệt đối. Cái thiếu không phải là sự trong sạch, mà là năng lực đàm phán.

Điều còn lại sau khi quán net tắt đèn

Có một việc mà các câu lạc bộ V.League có thể làm cùng nhau, và làm được ngay trong mùa giải 2034, không cần chờ ai cho phép: đặt ra một sàn chung cho các hợp đồng nhượng quyền kỹ thuật số. Vật phẩm vật lý thì được độc quyền. Bản sắc trong game thì không. Và mỗi hợp đồng phải kèm một tầng miễn phí hoặc giá rất thấp dành cho trường học, cho các trung tâm bóng đá cộng đồng, cho những nơi không có hệ máy đắt tiền.

Một số câu lạc bộ sẽ phản đối, vì khoản phụ trội là tiền thật. Nhưng khoản phụ trội ấy chỉ tồn tại chừng nào còn có câu lạc bộ nào đó sẵn sàng bán rẻ hơn. Sàn chung biến một cuộc đua xuống đáy thành một thỏa thuận về giá trị. Ở châu Âu, các giải đấu đã học bài học này bằng những thất bại đắt đỏ trong hai thập niên đầu của thế kỷ. Không có lý do gì để bóng đá Việt Nam học lại lần nữa.

Còn lại là phần khó nhất, phần không ai ký được bằng hợp đồng. Đứa trẻ ở Quận 5 tối hôm ấy đã chọn một đội bóng khác. Nó vẫn ghi bàn, vẫn hét, vẫn vui. Nhưng ký ức nó giữ lại đêm đó không có màu áo của đội bóng nó yêu. Mười năm nữa, khi câu lạc bộ ấy cần nó mua một chiếc vé, mua một chiếc áo, kể lại câu chuyện cho con nó nghe — liệu nó còn nhớ mình từng thuộc về đâu?

Vòng lặp không tồn tại để ta chịu đựng, mà để ta kịp nhìn thấy chính mình. Bóng đá Việt Nam đang ở đúng một vòng như thế: vòng mà một nền bóng đá non trẻ lần đầu tiên được hỏi rằng bản sắc của mình đáng giá bao nhiêu, và bởi ai trả.

Ngoài cửa quán net, đường Nguyễn Trãi vẫn còn đông. Cậu bé trả máy, đi bộ về phía bến xe buýt. Trong túi áo nó có một tấm thẻ cào điện thoại chưa dùng, phần thưởng cho một trận thắng mà nó không hề biết mình vừa đánh mất.