Azur Lane, Shimakaze và lỗi dán nhãn esports: Khi fandom lọt vào bảng tin thể thao điện tử

Azur Lane, Shimakaze và lỗi dán nhãn esports: Khi fandom lọt vào bảng tin thể thao điện tử

Tôi đang lướt bảng tin vào một buổi sáng ở Boston thì dừng lại ở một tấm ảnh. Nằm ngay dưới hai dòng tít cứng về một tuyển thủ PUBG có nguy cơ bị treo giò tại PUBG Asia Stars là một bộ ảnh cosplay: một người đội đôi tai thỏ trắng, khoác bộ đồ thủy thủ xanh trắng, đứng cạnh một khẩu pháo mô hình. Đó là Shimakaze, tàu khu trục của Sakura Empire trong tựa game Azur Lane.

Điều khiến tôi dừng lại không nằm ở bộ ảnh. Bộ ảnh chỉn chu, gọn gàng, đủ khiến người hâm mộ gật gù. Điều khiến tôi dừng lại là cái nhãn phía trên nó: esports.

Tôi làm nghề đủ lâu để biết một cái nhãn sai không phải chuyện vặt. Nó giống như ghi nhầm tên một vận động viên vào biên bản trận đấu — sai một chữ, toàn bộ hồ sơ sự nghiệp về sau lệch theo. Một bộ ảnh hóa trang nhân vật gacha và một án kỷ luật có thể đổi đời một tuyển thủ nằm cạnh nhau, cùng thẻ phân loại, cùng dòng chảy dữ liệu. Thuật toán gọi chúng là anh em. Bản chất gọi chúng là hai hành tinh.

Đây là câu chuyện về việc ngành truyền thông thể thao điện tử đang tự kéo giãn định nghĩa của chính mình, và cái giá phải trả không nằm ở bộ ảnh kia, mà nằm ở cách chúng ta nhìn cả một nền công nghiệp.

Một pha xử lý không bao giờ chỉ là một pha xử lý. Nó là nơi một số phận rẽ hướng. Và một cái nhãn sai cũng vậy.

Một trang tin, hai thế giới

Đầu tiên, cần nói rõ bối cảnh để tránh hiểu lầm. Azur Lane do Manjuu và Yongshi phát triển, là một tựa game gacha trên di động. Vòng đời nội dung của nó được điều khiển bởi các đợt ra mắt nhân vật mới và các bộ trang phục, chứ không phải bởi những bản vá cân bằng phục vụ thi đấu. Nó không có giải đấu nhượng quyền, không có chuỗi vòng loại, không có hệ thống chuyên nghiệp đủ sức đặt lên bàn cân với Liên Minh Huyền Thoại, DOTA 2, CS2 hay Valorant. Nhịp điệu của Azur Lane là nhịp lịch banner và lịch skin, chứ không phải bảng xếp hạng sức mạnh tướng.

Vì thế, bài viết mà tôi đọc là một bài giới thiệu sản phẩm. Nhân vật trung tâm là Shimakaze, và nhân vật thứ hai là một cosplayer. Không có tuyển thủ, không có huấn luyện viên, không có hợp đồng chuyển nhượng, không có quỹ lương, không có điều luật thi đấu, không có tỉ lệ thắng. Có một bộ ảnh, vài lời khen về thần thái, vài câu về tạo hình.

Nhưng nằm ngay bên cạnh bộ ảnh ấy, trên cùng một trang, là một câu chuyện esports thật. Tuyển thủ PUBG người Việt có biệt danh Himass đứng trước nguy cơ bị treo giò ở PUBG Asia Stars. Một lời xin lỗi từ phía KRAFTON được nhắc tới. Một tranh chấp giữa những nhân vật có tiếng trong cộng đồng khu vực được kể lại ngắn gọn. Đó là chất liệu esports nguyên chất: án kỷ luật, quan hệ đối tác, quyền lợi tuyển thủ, sức ép dư luận giữa hai nền esports.

Hai bài, một trang, một thẻ phân loại. Và đó là lúc tôi hiểu: vấn đề không nằm ở bộ ảnh cosplay. Vấn đề nằm ở hệ thống đã gom cả hai vào cùng một ngăn kéo. Từ góc nhìn của một người làm nghề đưa tin, tôi thấy ở đây hai câu chuyện chồng lên nhau: một về cách nội dung fandom vận hành, và một về cách bộ máy phân loại tin tức đang thất bại.

Shimakaze, hay cỗ máy được thiết kế để lan truyền

Để hiểu vì sao một bộ ảnh như thế lại lọt được vào bảng tin, cần hiểu Shimakaze là ai trong mắt cộng đồng.

Nhân vật này sở hữu thứ mà giới thiết kế gọi là độ nhận diện tức thì. Đôi tai thỏ, bộ đồ thủy thủ, tinh thần vừa chiến binh vừa dễ thương — đó là một tổ hợp tín hiệu được tính toán để mắt người xem khóa lại trong một phần giây. Trong nền kinh tế của fandom, tốc độ nhận diện là tiền. Một nhân vật càng dễ nhận ra, càng dễ được chọn để hóa trang, vẽ tranh, làm hình nền, làm biểu tượng cảm xúc.

Shimakaze còn có một đặc tính thứ hai: khả năng biến hóa qua nhiều bộ trang phục. Về mặt kinh doanh, đây là động cơ doanh thu của mọi tựa gacha — bán lại cùng một nhân vật qua vô số lớp áo. Về mặt văn hóa, nó biến nhân vật thành một cái khuôn có thể tái sử dụng vô hạn. Người hâm mộ không chỉ yêu một Shimakaze; họ yêu mọi phiên bản mà cô ấy có thể trở thành. Mỗi bộ trang phục mới là một cơ hội mới để một cosplayer khác bước lên sân khấu.

Đây là điểm mà phân tích thể thao thuần túy sẽ bỏ lỡ. Trong thể thao điện tử cạnh tranh, giá trị của một nhân vật đến từ sức mạnh trong trận — tỉ lệ thắng, tỉ lệ cấm chọn, khả năng phối hợp đội hình. Trong một tựa gacha, giá trị của nhân vật đến từ khả năng sinh ra nội dung. Một nhân vật mạnh trong Azur Lane không phải là nhân vật thắng nhiều trận, mà là nhân vật khiến người ta muốn hóa trang thành, muốn vẽ lại, muốn chia sẻ.

Nhịp điệu thật của Azur Lane nằm ở đó. Và nhịp điệu ấy không theo lịch giải đấu, mà theo lịch ra mắt banner, lịch skin, và các dịp kỷ niệm của tựa game.

Cơ chế xoay vòng nội dung fandom

Khi một nhân vật đã được thiết kế để lan truyền, cần một hệ sinh thái để đẩy nó đi xa. Hệ sinh thái ấy không phải sân đấu. Đó là mạng lưới gồm cosplayer, họa sĩ, người làm video, người quản lý cộng đồng, và các trang tin.

Mỗi mắt lưới làm một việc khác nhau. Cosplayer biến nhân vật từ pixel thành hình thể có thể chạm vào. Họa sĩ biến nhân vật thành tranh. Người làm video biến nhân vật thành câu chuyện chuyển động. Và các trang tin biến tất cả những thứ đó thành nội dung có thể đếm lượt xem.

Đây là vòng quay khép kín: thiết kế nhân vật tạo ra ham muốn, ham muốn tạo ra nội dung người hâm mộ, nội dung người hâm mộ nuôi lại sức hút của nhân vật, và sức hút ấy bán thêm trang phục. Không có tỉ số, không có bảng xếp hạng, nhưng vòng quay vẫn chạy đều, ngày này qua ngày khác.

Với một trang tin kiếm tiền bằng lượt xem, vòng quay này là mỏ vàng. Một bộ ảnh cosplay của nhân vật đang hot có thể kéo lượng truy cập ổn định hơn nhiều so với một bản tin chuyển nhượng khô khan. Nó dễ sản xuất, dễ chia sẻ, dễ trở thành nội dung vĩnh cửu — bài cũ vẫn có giá trị, không bị hết hạn như một tin nóng về án phạt.

Và vì thế, cosplayer trở thành một mắt lưới quan trọng trong cỗ máy. Họ là người lao động của nền kinh tế fandom, nhưng ít khi được nhìn nhận như thế. Họ làm việc với cơ thể mình, bỏ tiền túi và hàng tuần luyện tập cho một bộ ảnh có thể bị lướt qua trong hai giây. Họ gần với vận động viên hơn người ta tưởng: cùng kỷ luật tập luyện, cùng sự phụ thuộc vào đôi tay và đôi mắt, cùng sự mỏng manh của một khoảnh khắc được ghi lại.

Có những thiên tài không nằm trên sân khấu lớn, mà nấp dưới bàn phím của một giải sinh viên. Và cũng có những người thợ của ký ức không nằm trên sân vận động, mà đứng trước một tấm phông xanh trong căn phòng thuê theo giờ.

Cái giá của một cái nhãn sai

Điểm mấu chốt cần nhấn mạnh: đây không phải câu chuyện về một bộ ảnh đẹp hay xấu. Đây là câu chuyện về chất lượng dữ liệu.

Khi một bài giới thiệu sản phẩm về cosplay được gắn thẻ esports, hệ quả không dừng ở một bài viết riêng lẻ. Nó thấm vào các tập dữ liệu lớn hơn. Các bộ dữ liệu dùng để đo lường khối lượng nội dung esports, để dựng bản đồ xu hướng, để phân tích sở thích độc giả, để bán quảng cáo — tất cả đều bị pha loãng bởi những bài không có một chút nội dung cạnh tranh nào.

Hậu quả là các chỉ số về nền công nghiệp thể thao điện tử bị thổi phồng một cách âm thầm. Nếu một phần đáng kể các bài được gắn thẻ esports thực chất là nội dung fandom, thì bất kỳ ai dựa vào những con số ấy để ra quyết định đều đang đi trên nền đất lún. Một nhà đầu tư đọc báo cáo về sự tăng trưởng nội dung esports có thể đang đọc về sự tăng trưởng của ảnh hóa trang.

Vấn đề trở nên nghiêm trọng hơn khi ta nhớ rằng rất nhiều quyết định trong ngành được đưa ra dựa trên những tập dữ liệu như vậy. Nhà tài trợ chọn kênh để rót tiền. Nền tảng chọn thể loại để đẩy mạnh. Nhà tuyển dụng chọn hồ sơ để xem xét. Nhà báo chọn chủ đề để đào sâu. Tất cả đều phụ thuộc vào việc một bài viết thuộc về đâu.

Và đây, một bộ ảnh cosplay Shimakaze và một án treo giò của tuyển thủ PUBG Himass bị xếp cùng ngăn. Nếu tôi là người quản lý dữ liệu của một tổ chức esports, đó là lúc tôi phải dừng lại và đặt câu hỏi về toàn bộ hệ thống thẻ phân loại của mình.

Góc phản trực giác: ranh giới có thật sự tồn tại?

Nhưng khoan đã. Nếu tôi chỉ dừng ở việc lên án cái nhãn sai, tôi đã bỏ sót điều thú vị nhất.

Có một cách đọc ngược lại tình huống này: có thể chính việc tách bạch esports và fandom thành hai thế giới biệt lập mới là sai lầm. Có thể bộ ảnh cosplay kia không lọt nhầm vào bảng tin thể thao điện tử, mà đang chỉ ra rằng nó vốn thuộc về đó từ đầu.

Tôi từng bị sếp nhắc vì biến một trận đấu thành thơ. Xin lỗi — nhưng chính thơ mới giữ được khoảnh khắc ấy. Và cũng chính thơ ấy khiến tôi hiểu rằng ranh giới giữa thi đấu và văn hóa người hâm mộ là một đường kẻ do con người vẽ, chứ không phải do tự nhiên.

Hãy nhìn vào thực tế. Phần lớn người theo dõi thể thao điện tử không thi đấu. Họ không mua máy tính để leo thứ hạng; họ mua để xem. Họ không theo dõi bảng điểm vì các chỉ số; họ theo dõi vì câu chuyện. Với một lượng lớn khán giả ấy, một bộ ảnh cosplay của nhân vật họ yêu thương có sức nặng cảm xúc tương đương một trận chung kết. Cả hai cùng nuôi một thứ: lòng trung thành với một thế giới tưởng tượng.

Trong logic đó, việc bảng tin trộn lẫn hai loại nội dung không phải là lỗi thuật toán, mà là sự thật bị lộ ra ngoài. Nó phản ánh điều mà bất kỳ ai từng đến một sự kiện game đều biết: người xem không chia thành esports và fandom. Họ chỉ là những người yêu thích một tựa game, và họ tiêu thụ mọi thứ liên quan tới nó.

Vậy đâu là sự thật? Sự thật nằm ở chỗ cả hai cách đọc đều đúng, và chính sự chồng lấn ấy mới là điều đáng nói. Cái nhãn sai là vấn đề của hệ thống dữ liệu. Nhưng sự chồng lấn về cảm xúc là thực tế của nền công nghiệp. Chúng ta đang dùng một hệ thống phân loại cứng nhắc để mô tả một thế giới mềm dẻo.

Điều mà lỗi dán nhãn này vạch trần là: nền truyền thông esports đang sống nhờ lưu lượng của fandom, nhưng lại giả vờ rằng linh hồn của nó nằm ở tính cạnh tranh thuần khiết. Cuộc sống thật của ngành nằm ở những người ngồi trong phòng, chứ không phải ở những người ngồi trên khán đài.

Khán đài thật sự nằm ở đâu

Sân vận động trống, nhưng cộng đồng chưa bao giờ vắng. Họ ngồi trong phòng, đêm nào cũng thắp một vì sao. Đó là điều tôi học được từ những năm tháng viết về các giải đấu bị hủy bỏ, về những sân đấu không một bóng người, về những máy chủ im lặng trong đại dịch.

Người ta gọi họ là đội yếu. Tôi gọi họ là một bài thơ chưa một ai chịu đọc thành lời. Và trong câu chuyện này, những người thợ của fandom — các cosplayer — chính là những đội yếu của nền kinh tế nội dung. Họ làm ra thứ giữ cho cả một hệ sinh thái sống động, nhưng hiếm khi được đối xử như những người lao động chuyên nghiệp. Không có quỹ lương, không có công đoàn, không có bảo hiểm, không có ai đứng ra bảo vệ khi một bộ ảnh bị dùng sai.

Và đây là chỗ kết nối với câu chuyện Himass nằm bên cạnh. Một bên là tuyển thủ chuyên nghiệp đứng trước án kỷ luật, có tổ chức đứng sau, có quy trình, có tiếng nói, có thể được xin lỗi công khai. Một bên là cosplayer làm ra nội dung miễn phí cho nền công nghiệp, không có gì bảo vệ ngoài sự thiện chí của cộng đồng. Hai mắt lưới cùng vận hành một cỗ máy, nhưng ở hai mức độ được bảo vệ hoàn toàn khác nhau.

Sự thật là nền công nghiệp này vận hành trên sức lao động của những người không được gọi tên. Và khi hệ thống dữ liệu gắn nhãn cho họ là esports, nó tiếp tục giữ họ ở trong vùng mờ — gần đủ để được đếm, nhưng chưa đủ để được bảo vệ.

Đóng băng khoảnh khắc

Vậy chúng ta nên làm gì với một bộ ảnh cosplay Shimakaze nằm trên bảng tin thể thao điện tử?

Điều đầu tiên là minh bạch. Các trang tin cần gọi tên đúng thứ mình đang đăng: nội dung người hâm mộ, giới thiệu sản phẩm, hay tin tức cạnh tranh. Ba loại nội dung ấy cần ba ngăn kéo khác nhau, nếu không thì mọi số liệu của ngành đều nhiễm bẩn. Chữ ký trên bản hợp đồng chỉ là khoảnh khắc kết thúc một khoảng lặng dài — và một cái nhãn đúng cũng vậy, nó là khoảnh khắc kết thúc sự mơ hồ.

Điều thứ hai là công nhận giá trị của những người làm nội dung fandom. Cosplayer, họa sĩ, người viết, người dựng video — họ đang giữ cho các tựa game sống lâu hơn bất kỳ bản vá nào. Nếu ngành esports muốn nói về cộng đồng như một giá trị, thì cộng đồng ấy bắt đầu từ những con người này.

Điều thứ ba là nhìn thẳng vào sự thật rằng esports và fandom không phải hai thế giới. Chúng là hai mặt của cùng một đồng tiền. Người xem một trận chung kết và người dành cả đêm để hoàn thiện bộ ảnh cosplay đang làm cùng một việc: giữ cho một thế giới tưởng tượng tiếp tục tồn tại trong thế giới thật.

Sân vận động có thể trống. Nhưng căn phòng nào cũng đang có người thức. Và câu hỏi tôi muốn để lại không phải là liệu bộ ảnh kia có xứng đáng nằm trên bảng tin thể thao điện tử hay không. Câu hỏi là: nếu chúng ta ngừng đếm những người không mặc áo đấu, liệu chúng ta còn đếm đúng nền công nghiệp của mình không?