Wushu quyền thuật Việt Nam: Điểm số nằm ở hơi thở cuối

Trong lần theo dõi trực tiếp nội dung quyền thuật nữ tại một kỳ SEA Games, tôi ngồi ở hàng ghế thứ tư, đủ gần để nghe tiếng thở dốc của vận động viên khi cô chốt động tác cuối cùng. Khán đài vỡ ra trong tiếng vỗ tay. Nhưng mắt cô không nhìn khán giả. Cô quay sang bàn giám định, nơi ba nhóm trọng tài đang cúi xuống bảng điểm, và tôi biết chính xác cô đang chờ điều gì: một dấu trừ ở nhóm A.

Người ta nhớ đường quyền bay bổng, tôi nhớ cái siết tay rất nhanh của huấn luyện viên khi bảng điểm hiện lên. Mùa giải nào cũng có nhịp đập riêng, chỉ cần chịu khó lắng nghe.

Quyền thuật (taolu) là nội dung biểu diễn của wushu, và ở Việt Nam nó thường bị xếp sau các nội dung đối kháng trong cách nhìn của truyền thông. Thang điểm của Liên đoàn Wushu quốc tế (IWUF) chia một bài quyền thành ba nhóm: nhóm A chấm chất lượng động tác với 5,00 điểm, nhóm B chấm tổng thể gồm nhịp điệu, sắc thái và độ liền mạch với 3,00 điểm, nhóm C chấm độ khó, tức nandu, với 2,00 điểm.

Ba nhóm ấy vận hành như ba chiếc đồng hồ đo những thứ khác nhau. Nhóm C là phần ồn ào nhất, dễ được khán đài nhận ra nhất: cú nhảy xoay 360 rồi 540 độ, những tư thế cân bằng phải giữ đủ hai giây, những động tác ngã phải có kiểm soát và đúng trục. Nhóm B là phần khán giả cảm nhận được nhưng khó gọi tên: độ căng của lưng, độ mở của vai, độ ngân của cổ tay ở động tác kết. Nhóm A là phần gần như vô hình với khán đài, và cũng là nơi mất điểm nhiều nhất. Những gương mặt như Dương Thúy Vi hay Hoàng Thị Phương Giang từng cho thấy người Việt có thể vươn tới nhóm đầu của nội dung này khi ba nhóm điểm được xử lý đồng đều.

Trong mấy mùa giải gần đây, tôi mang theo một cuốn sổ riêng để ghi lại bảng điểm chi tiết của các vận động viên Việt Nam sau mỗi lượt thi. Cách ghi của tôi đơn giản: ba cột A, B, C, và một cột ghi chú bên lề cho từng lỗi cụ thể. Thói quen này bắt nguồn từ một nếp nghề đã thành cố tật, tôi viết chậm vì muốn nhớ thật lâu, như người giữ nhịp cho cả sân cỏ.

Cuốn sổ ấy cho thấy một quy luật khá rõ. Các vận động viên Việt Nam thường đạt điểm B tốt. Huấn luyện viên của họ dạy nhịp rất kỹ, dạy cách giữ sắc thái gương mặt và độ ngân của động tác kết, những thứ mà ban giám định gọi là phong thái. Điểm C cũng không phải vấn đề lớn, vì danh mục nandu được luyện theo lộ trình nhiều năm, và các trung tâm huấn luyện trong nước đã nắm được cách xếp độ khó sao cho tối ưu điểm.

Vấn đề nằm ở nhóm A, và nó nằm ở những chi tiết nhỏ đến mức khó tin. Điểm trừ ở nhóm A không đến từ cú nhảy hỏng; nó đến từ một bàn chân chưa xoay hết, một khuỷu tay hơi lệch khỏi đường thẳng, một hơi thở bị giữ lại quá lâu khiến vai nhô lên khoảng hai phân. Ba lỗi ấy lặp đi lặp lại trong sổ ghi chép của tôi, và chúng không liên quan tới việc vận động viên nhảy cao hay thấp.

Tôi từng ngồi trọn một buổi tập ở Nha Trang để xem một võ sĩ trẻ sửa đúng một lỗi như thế. Em tập động tác tiếp đất sau cú xoay 540 độ, hết lần này tới lần khác. Có lần em tiếp đất rất đẹp mắt, nhóm học viên trong sân tập vỗ tay, nhưng huấn luyện viên vẫn lắc đầu. Lý do: mũi bàn chân trước lệch khỏi hướng quy định khoảng mười độ. Mười độ ấy, theo bảng chấm của IWUF, đủ để mất điểm ở nhóm A, và một bài quyền chỉ cần mất nửa điểm ở nhóm A là đã tụt ít nhất một bậc trên bảng xếp hạng.

Điều đáng chú ý là việc sửa mười độ ấy mất gần bốn tuần. Bốn tuần cho một góc xoay mà mắt thường trên khán đài không thể nhận ra. Trong khi đó, một động tác khó mới có thể học xong trong khoảng mười ngày. Đây là nghịch lý đặc trưng của quyền thuật: phần khó nhất để học lại không tốn nhiều thời gian nhất để sửa.

Tôi gọi hiện tượng này là vùng tối của nhóm A. Vùng tối ấy giải thích vì sao một vận động viên có thể thắng ở giải trong nước nhưng lại tụt lại ở đấu trường quốc tế, dù đường quyền nhìn bên ngoài gần như không đổi. Ở giải trong nước, số lượng giám định ít hơn, và mức khắt khe ở nhóm A thường lỏng hơn. Khi bước ra sân quốc tế, cùng một bài quyền ấy bị soi bằng thước đo khác.

Khán giả Việt Nam thường có một hiểu lầm dai dẳng về môn này: quyền thuật là môn diễn, ai bay bổng hơn, ai hoa mỹ hơn thì người đó thắng. Thực tế trên sàn đấu đi theo hướng ngược lại. Ban giám định trừ điểm những động tác quá cầu kỳ nếu chúng phá vỡ cấu trúc của bài. Một cú nhảy vừa tầm nhưng tiếp đất vuông trục luôn có lợi thế so với một cú nhảy cao hơn nhưng lệch trục khi hạ xuống. Phần thưởng không nằm ở chỗ khán đài vỗ tay to nhất.

Một hiểu lầm thứ hai cũng đáng nói: nhiều người cho rằng quyền thuật tách rời khỏi tính chiến đấu, nên không đáng được xem trọng như võ đối kháng. Chính nhóm A, nhóm chấm chất lượng động tác, lại là nhóm bảo tồn những nguyên lý chiến đấu cổ: trục thân người, hướng mũi bàn chân, độ căng khi phát lực. Một đường quyền bị trừ ở nhóm A thường là một đường quyền mà nếu đem áp dụng vào tình huống thực, lực sẽ không truyền hết. Người chấm điểm không nói điều đó ra, nhưng thước đo của họ được xây từ đó.

Trong phòng tập ở Nha Trang, tôi đã nhiều lần nghe huấn luyện viên nói với học trò một câu mà tôi ghi nguyên văn vào sổ: "Đừng tập cho khán giả vỗ tay, tập cho người chấm không có gì để trừ." Câu ấy nghe khô khan, nhưng nó là cả một triết lý huấn luyện, biến một môn thể thao trông có vẻ phô diễn thành bài toán tối ưu hóa những thứ vô hình.

Ngôi sao thầm lặng của Nha Trang không bao giờ tắt. Những vận động viên quyền thuật mà tôi theo dõi suốt nhiều năm không nổi tiếng, không có hợp đồng quảng cáo, và phần lớn thời gian họ ở trong phòng tập, sửa những góc xoay mà chẳng ai nhìn thấy. Thành tích của họ được đo bằng phần trăm giây và độ lệch trục.

Với tôi, tín hiệu đáng theo dõi của mùa giải tới không nằm ở bảng huy chương. Nó nằm ở chỗ liệu các trung tâm huấn luyện có dành đủ thời gian cho nhóm A hay không, hay vẫn dồn sức vào việc nâng độ khó để gây ấn tượng. Một đội hình nâng được điểm C trong khi giữ sạch điểm A sẽ đi xa hơn một đội hình đốt toàn bộ thời gian cho những cú xoay đẹp. Điều ấy không thể nhìn thấy từ khán đài, và cũng không thể nhìn thấy từ bảng điểm cuối cùng. Nó chỉ hiện ra trong những buổi tập sáng sớm, khi một võ sĩ trẻ tiếp đất lần thứ một trăm và huấn luyện viên vẫn lắc đầu, rồi gật đầu.