1.000 tỷ đồng mỗi năm và phép trừ chưa ai làm ở ghế Chủ tịch VFF

Trên bàn làm việc của tôi ở Barcelona có một tập tài liệu mười bốn trang, in ra từ đường truyền chậm hơn Việt Nam bảy tiếng. Trang thứ ba ghi một dòng khiến tôi phải mở máy tính: 600 đến 1.000 tỷ đồng mỗi năm, bắt đầu từ năm 2027, không dùng ngân sách nhà nước. Ngay bên dưới là một dòng nhỏ hơn: khoảng 80 tỷ đồng ngân sách được cấp hằng năm cho các nhiệm vụ bóng đá. Tôi ngồi im vài phút. Hai dòng ấy không mâu thuẫn. Đặt cạnh nhau, chúng tạo ra một phép chia gọn gàng: gấp bảy đến mười hai lần.

Tôi đã 68 tuổi, nhưng dữ liệu thì trẻ hơn tôi từng thấy – mỗi mùa nó lại mọc thêm một lớp răng. Nghề của tôi là đọc chương trình hành động của người tranh cử như đọc một bản cáo bạch: tách phần hứa khỏi phần cam kết, tách phần cam kết khỏi phần có cơ chế kiểm chứng. Ở VFF, lần đầu sau nhiều năm, tôi thấy một chương trình dám ghi định mức chi tiêu xuống tới từng nhóm đối tượng: liên đoàn địa phương, CLB V-League, CLB hạng Nhất, CLB nữ, trọng tài, cán bộ.

Liên đoàn Bóng đá Việt Nam vừa công bố danh sách đề cử các vị trí chủ chốt và ủy viên Ban chấp hành nhiệm kỳ 10 (2027-2031). Ghế Chủ tịch có ba hồ sơ: ông Trần Quốc Tuấn, Chủ tịch đương nhiệm; ông Nguyễn Xuân Vũ, Phó Chủ tịch phụ trách truyền thông nhiệm kỳ 9; và ông Nguyễn Đức Thụy, Phó Chủ tịch HĐQT Sacombank, người đang đứng sau CLB Ninh Bình. Ba hồ sơ, ba loại nguồn lực khác nhau: thể chế đương nhiệm, quan hệ truyền thông, và vốn tư nhân.

Ông Thụy đến từ một nghề khác hẳn bóng đá: ngân hàng. Trong hồ sơ của ông, phần lớn động từ là động từ tài chính – huy động, phân bổ, kiểm toán, giám sát. Người làm ngân hàng đọc một liên đoàn thể thao theo cách đọc một bảng cân đối: dòng tiền vào, dòng tiền ra, và rủi ro tập trung.

Chương trình hành động của ông đặt mục tiêu huy động 600-1.000 tỷ đồng mỗi năm từ năm 2027, thông qua xã hội hóa và phát triển nguồn thu từ tài trợ, hợp tác doanh nghiệp, thương quyền, nội dung số và dịch vụ bóng đá. Toàn bộ nguồn lực phải được sử dụng đúng mục đích, công khai, minh bạch, có kiểm toán và chịu sự giám sát của các thành viên VFF. Cam kết đi kèm cũng rõ: từ năm 2027, bảo đảm 100% kinh phí hoạt động và phát triển bóng đá thuộc trách nhiệm VFF bằng nguồn xã hội hóa và nguồn thu tự tạo, không sử dụng ngân sách nhà nước. Với khoản 80 tỷ đồng cấp hằng năm, ông muốn làm việc với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng Cục Thể dục thể thao Việt Nam để điều chỉnh cách phân bổ, ưu tiên các môn có khả năng cạnh tranh huy chương ASIAD và Olympic.

Phần chi tiêu được chia thành các gói cụ thể: 2-3 tỷ đồng mỗi năm cho mỗi liên đoàn địa phương đủ điều kiện; 3 tỷ đồng cho mỗi CLB V-League, 2 tỷ đồng cho mỗi CLB hạng Nhất và 2 tỷ đồng cho mỗi CLB bóng đá nữ mỗi mùa. Về hệ thống thi đấu, ông muốn VFF phối hợp với Công ty VPF, các CLB và chuyên gia nghiên cứu quy mô giải phù hợp, trong đó có phương án V-League 16-18 đội và hạng Nhất 18-20 đội. Bóng đá nữ hướng tới hệ thống 8-10 đội duy trì hoạt động ổn định, có sự bảo trợ của các CLB nam. Về nhân lực, mục tiêu đào tạo thêm ít nhất 20 cán bộ ngoại ngữ, quản trị, nghiệp vụ từ 2027, và phấn đấu đến 2030 có 5-10 nhân sự Việt Nam được tuyển dụng hoặc giao nhiệm vụ thường xuyên tại AFF, AFC, FIFA. Về trọng tài, đầu tư chuyên sâu cho 10-20 trọng tài và trợ lý có triển vọng.

Tôi lấy máy tính và cộng thử phần chi thường xuyên, dùng chính các định mức trong chương trình. V-League hiện có 14 đội, nhân với 3 tỷ đồng, ra 42 tỷ. Hạng Nhất lấy mốc 12 đội, nhân 2 tỷ, ra 24 tỷ. Bóng đá nữ lấy mốc 8 đội, nhân 2 tỷ, ra 16 tỷ. Cộng 63 liên đoàn địa phương ở mức thấp nhất 2 tỷ, ra 126 tỷ; ở mức cao nhất 3 tỷ, ra 189 tỷ. Tổng nghĩa vụ thường niên rơi vào khoảng 208 đến 271 tỷ đồng. Nói cách khác, từ 34% đến 45% mục tiêu huy động thấp nhất đã được đặt cọc trước cho các khoản chi trải đều, chưa tính vận hành bộ máy VFF, chưa tính đào tạo, chưa tính hạ tầng VAR và chưa tính một đồng nào cho các đội tuyển quốc gia.

Phép cộng thứ hai nằm ở quy mô giải. V-League 14 đội đang chạy 26 vòng; 16 đội thành 30 vòng; 18 đội thành 34 vòng. Mỗi vòng là một gói trận, một đơn vị hàng hóa để bán cho đài truyền hình và nhà tài trợ. Mở rộng lên 18 đội tạo thêm tám vòng đấu, tức khoảng 31% lượng hàng hóa truyền thông mỗi mùa – đó mới là lý do kinh tế thật sự của phương án mở rộng, không phải khẩu hiệu tăng cơ hội thi đấu cho cầu thủ trẻ.

Nhưng tiền từ đâu mới là câu hỏi kỹ thuật. Xã hội hóa trong bóng đá Việt Nam hai thập kỷ qua phần lớn là tiền của một người: một doanh nhân về làm bóng đá, chi trả lương, nuôi đội, rồi rút lui và để lại một CLB mất xác. Nguồn thu định kỳ khác về bản chất: nó đến từ hợp đồng, có thời hạn, có điều khoản gia hạn, và tồn tại kể cả khi người ký không còn ngồi ở chiếc ghế đó. Ba dòng cần dựng là bản quyền truyền hình, tài trợ giải và áo đấu, và nội dung số. Bản kế hoạch chưa ghi hợp đồng nào sẽ được ký, với ai, vào tháng nào.

Khoản 80 tỷ đồng là phần ít được chú ý nhất và cũng là phần táo bạo nhất. Một ứng viên chủ động đề nghị chuyển ngân sách nhà nước sang các môn có khả năng tranh huy chương ASIAD, Olympic, đồng nghĩa tự cắt dây bảo hiểm của mình. Về quản trị, đây là nước đi sạch: tổ chức nào sống bằng ngân sách thì chịu sự điều hành của ngân sách; tổ chức nào sống bằng hợp đồng thì buộc phải học cách bán sản phẩm. Về chính trị, đây là nước đi đắt: 80 tỷ đồng là khoản chắc chắn, còn 600 tỷ đồng là khoản mục tiêu.

Bóng đá nữ được đặt vào vị trí trung gian. Mục tiêu 8-10 đội ổn định, mỗi CLB nữ nhận 2 tỷ đồng mỗi mùa, các CLB V-League được khuyến khích lập đội nữ, liên kết hoặc đứng ra bảo trợ. Tôi đã theo dõi cách các giải nữ được dựng lên ở nhiều nơi và thấy một mẫu hình lặp lại: đội nữ ra đời như một dòng trong báo cáo trách nhiệm xã hội, tồn tại nhờ ngân sách của đội nam, và biến mất khi đội nam đổi chủ. Hai tỷ đồng một mùa đủ để một đội nữ chạy, không đủ để nó có khán giả, có bản quyền và có học viện riêng. Khác biệt giữa một đội được nuôi và một giải được bán nằm ở chỗ ai trả tiền để xem.

Hai chỉ số nhân sự trong chương trình lại là hai chỉ số khó nhất. Đầu tư cho 10-20 trọng tài có triển vọng để họ được phân công ở các trận châu Á là việc làm được, nhưng chỉ có hiệu quả nếu đi kèm hạ tầng VAR và một cơ chế phân công độc lập với CLB. Mục tiêu 5-10 người Việt làm việc thường xuyên tại AFF, AFC, FIFA trước 2030 là mục tiêu dài hơi nhất, vì nó không mua được bằng tiền tài trợ mà bằng quan hệ, ngoại ngữ và thời gian. Theo kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi ở các giải châu Á, một quốc gia có người ngồi trong phòng họp kỹ thuật của AFC có lợi thế lớn hơn một quốc gia chỉ có tiền.

Phần đáng giá nhất của bản kế hoạch nằm ở ba chữ: có kiểm toán. Mùa hè 2026, tôi nhìn thấy bóng ma Opta – và từ đó, mắt tôi không còn tin vào những gì mình thấy. Khi sân vắng lặng năm 2026, tôi chợt hiểu: bóng đá chưa bao giờ chết, nó chỉ cởi bỏ lớp áo để lộ ra bộ xương. Bộ xương của một liên đoàn là bảng cân đối kế toán của nó. Nếu VFF thật sự sống bằng nguồn thu tự tạo, cấu trúc động lực đổi hoàn toàn: từ chỗ quản lý giải đấu sang chỗ phải bán giải đấu, phải kéo khán giả trở lại sân, phải đàm phán bản quyền như một doanh nghiệp truyền thông.

Tiền vào không tự sinh ra thành tích, và đây là chỗ tôi tách khỏi phần lớn bình luận. Trong dữ liệu các giải đấu tôi từng theo dõi, giai đoạn bùng nổ ngân sách thường đi kèm lạm phát lương cầu thủ nhanh hơn năng suất, chứ không đi kèm cải thiện thứ hạng. Một gói hỗ trợ 3 tỷ đồng cho mỗi CLB V-League, nếu không kèm điều kiện về cơ sở vật chất, y tế và học viện, sẽ chảy thẳng vào quỹ lương và bốc hơi sau một mùa. Rủi ro thứ hai là phụ thuộc: CLB lập ngân sách dựa trên khoản trợ cấp, năm thứ hai nguồn huy động không đạt, khoản trợ cấp bị cắt, và đội bóng sụp trước khi kịp tìm nguồn thay thế. Tương quan giữa tiền và thành tích chỉ thành nhân quả khi có cơ chế phân bổ theo điều kiện.

Một điều cần nói thẳng: chương trình hành động là bản cáo bạch, không phải hợp đồng. Sau ngày bỏ phiếu, phần duy nhất còn sống là phần có cơ chế – kiểm toán, giám sát thành viên, và các chỉ tiêu được báo cáo định kỳ. Phần còn lại phụ thuộc vào việc ai ký hợp đồng đầu tiên và ký được bao nhiêu.

Tôi sẽ theo dõi chu kỳ này bằng ba mốc, không bằng kết quả bỏ phiếu. Thứ nhất là báo cáo tài chính kiểm toán đầu tiên sau 2027, xem tỷ trọng nguồn thu tự tạo đứng ở đâu. Thứ hai là hợp đồng bản quyền truyền hình được ký lại sau mốc đó, với giá trị và thời hạn cụ thể. Thứ ba là số đội nữ thực sự duy trì hoạt động đủ mười hai tháng, không phải số đội được công bố thành lập. Bóng đá Việt Nam không thiếu người hứa huy động tiền; điều còn thiếu là một bảng cân đối được công khai vào đúng ngày đã hẹn.