Hàng công tuyển Việt Nam mất cả hai trung phong: Khoảng trống không lấp nổi bằng lời động viên

Sân Bung Karno, Jakarta, buổi tập cuối cùng trước lượt trận quyết định. Không ống kính nào hướng về chiếc xe đen đỗ sát cổng khu huấn luyện, không logo, không biển số rõ ràng. Người ta đang mải quay những pha dứt điểm của các tiền vệ. Nhưng trong phòng phân tích của ban huấn luyện, trên bảng theo dõi lực lượng, hai dòng vừa bị gạch ngang: vị trí trung phong số một, trống. Vị trí trung phong số hai, cũng trống.

Một cuộc khủng hoảng hàng công không bắt đầu bằng tiếng còi khai cuộc, cũng không bằng tấm thẻ đỏ. Nó bắt đầu bằng một dòng chữ bị gạch trong im lặng, vài ngày trước khi trọng tài thổi tiếng còi đầu tiên. Phạm Gia Hưng rời đội vì lý do gia đình. Xuân Son rời đội vì chấn thương. Hai cái tên, hai lý do khác nhau, nhưng cùng dẫn đến một kết quả: tuyến đầu của tuyển Việt Nam đột nhiên không còn ai.

Ở tuổi 48, tôi đã học được một điều: những khoảng trống lớn nhất trên sân bóng không bao giờ do đối thủ tạo ra. Chúng do chính những quyết định nằm ngoài sân cỏ tạo ra.

Bối cảnh không phức tạp, nhưng cũng chẳng dễ chịu. Tuyển Việt Nam bước vào lượt trận thứ ba vòng bảng ASEAN Cup với ba điểm sau hai trận: một thắng, một thua. Trận thua trước Thái Lan khép lại cánh cửa vào chung kết, ít nhất trên lý thuyết. Mục tiêu thực tế nhất bây giờ là vị trí thứ hai, và điều kiện để có nó khá đơn giản trên giấy: không được thua Pakistan.

Đọc đến đây, nhiều người sẽ nghĩ đó là nhiệm vụ dễ dàng. Pakistan, xét trên mọi thang đo của bóng đá khu vực, không phải một thế lực. Nhưng bóng đá không chơi trên giấy, và một đội tuyển mất cả hai trung phong không còn là chính nó nữa.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, tôi đã ngồi đủ nhiều buổi tập của các đội tuyển để biết rằng, khi một trung phong rời đội, đó là chuyện bình thường. Khi cả hai trung phong rời đội cùng lúc, đó là một sự kiện. Và khi sự kiện đó xảy ra đúng lúc đội bóng cần bàn thắng nhất, nó trở thành bài kiểm tra về cấu trúc, không chỉ về con người.

Điều đầu tiên cần nói rõ: tuyển Việt Nam mất đi hai mối đe dọa không chiến và hai chân dứt điểm trực diện cùng một lúc. Phạm Gia Hưng là mẫu trung phong càn lướt, biết tạo khoảng trống, biết làm tường. Xuân Son là mẫu trung phong có thể tự giải quyết một pha bóng bằng một khoảnh khắc. Hai người họ không giống nhau, nhưng cùng chia sẻ một thứ mà hàng công tuyển Việt Nam đang thiếu trầm trọng: khả năng kết thúc.

Không có họ, hai biên của tuyển Việt Nam mất đi người nhận bóng ở cuối. Các tiền vệ vẫn có thể cầm bóng, vẫn có thể luân chuyển, nhưng mỗi đường chuyền cuối cùng đều phải tìm đến một cái tên không có mặt. Đó là nghịch lý của bóng đá: bạn có thể chơi hay, kiểm soát bóng tốt, nhưng nếu không có ai đưa bóng vào lưới, mọi thứ trước đó chỉ là chuẩn bị cho sự trống rỗng.

Ban huấn luyện của Kim Sang Sik đứng trước một lựa chọn không có đáp án hoàn hảo. Phương án thứ nhất: chuyển sang lối chơi kiểm soát bóng nhiều hơn, đẩy cao đội hình, để các tiền vệ trung tâm dâng lên như những cầu thủ tấn công thứ ba. Phương án thứ hai: dựa vào các cầu thủ chạy cánh, để Nguyễn Tiến Linh hoặc những mũi nhọn biên bó vào trong, tìm cơ hội từ những pha phối hợp nhỏ. Phương án thứ ba, và có lẽ là rủi ro nhất: đá phòng ngự phản công, chấp nhận nhường thế trận để tìm một khoảnh khắc.

Mỗi phương án đều có cái giá của nó. Kiểm soát bóng nhiều mà không có trung phong giống như xây nhà không có cửa — đẹp nhưng không vào được. Chạy cánh bó vào trong đòi hỏi sự ăn ý mà một hàng công chắp vá hiếm khi có. Còn phòng ngự phản công thì phụ thuộc vào việc đối thủ có để lại khoảng trống hay không, và Pakistan, dù yếu hơn, có thể sẽ chọn cách đá thấp, đông người.

Vấn đề sâu hơn nằm ở chỗ: tuyển Việt Nam đã quá quen với việc có một trung phong đẳng cấp để giải quyết mọi thứ. Trong nhiều năm, hàng công của đội tuyển xoay quanh một vài cái tên, và khi những cái tên đó không có mặt, cả hệ thống rung lắc. Đây không phải lần đầu. Nhưng đây là lần hiếm hoi cả hai chân sút chủ lực vắng mặt cùng lúc, và khoảng trống đó lộ ra rõ đến mức không thể che bằng bất kỳ lời động viên nào.

Trong một trận đấu mà tôi theo dõi trực tiếp cách đây vài mùa, tuyển Việt Nam mất một trung phong ngay hiệp một. Kết quả không phải là đội chơi tệ hơn ngay lập tức, mà là đội chơi khác đi. Các tiền vệ bắt đầu chuyền ngang nhiều hơn, các pha lên bóng chậm hơn, và những đường tạt bóng từ biên trở nên vô nghĩa vì không có ai đón. Đó là điều mà bảng thống kê không bao giờ hiển thị đầy đủ: sự thay đổi trong tâm lý của cả một tập thể khi biết rằng người có thể kết thúc mọi thứ không còn ở đó.

Tôi đã dành nhiều năm lần theo dòng tiền trong bóng đá Việt Nam, và tôi nhận ra một quy luật: những khoảng trống trên sân cỏ thường phản chiếu những khoảng trống trong sổ sách. Một nền bóng đá đầu tư ít vào đào tạo trung phong sẽ phải trả giá bằng những trận đấu mà ở đó, không ai có thể ghi bàn. Hợp đồng của một trung phong ngoại nhập có thể mua được ngay, nhưng một lò đào tạo trung phong thì cần cả thập kỷ. Và thập kỷ đó, tuyển Việt Nam đang thiếu.

Cú sút hỏng ăn không nằm trên sân, mà nằm trong phòng ký hợp đồng. Câu đó tôi đã viết nhiều lần về các câu lạc bộ. Hôm nay, nó đúng với cả đội tuyển quốc gia. Khi bạn không có trung phong, bạn không chỉ thiếu một cầu thủ. Bạn thiếu một hệ thống được thiết kế để nuôi dưỡng và thay thế cầu thủ đó.

Xuân Son là một trường hợp đáng nói. Một trung phong nhập tịch, đến và gần như ngay lập tức trở thành trụ cột. Điều đó nói lên hai chuyện. Thứ nhất, năng lực của anh là thật. Thứ hai, và quan trọng hơn, tuyển Việt Nam không có phương án dự phòng tương xứng ở vị trí trung phong. Khi một đội tuyển phải dựa vào một cầu thủ nhập tịch để có bàn thắng, đó không chỉ là câu chuyện chuyên môn. Đó là câu chuyện đầu tư.

Chấn thương của Xuân Son không phải bất ngờ với những ai theo dõi khối lượng thi đấu của anh. Cầu thủ bị đặt vào vị trí phải gánh cả hàng công thường chịu tải trọng thể lực lớn hơn mức bình thường. Khi không có người chia lửa, cơ thể sẽ tự gửi hóa đơn. Và hóa đơn đó, đội tuyển đang phải trả ngay giữa giải.

Nhìn sang Thái Lan, sự tương phản càng rõ. Đối thủ của tuyển Việt Nam bước vào giải với đầy đủ lực lượng, và hơn thế, với một hệ thống tấn công có thể xoay tua mà không mất nhịp. Đó là thành quả của nhiều năm đầu tư đều đặn, không phải của một vài cá nhân xuất sắc. Thái Lan thắng không chỉ vì họ có cầu thủ tốt hơn. Họ thắng vì họ có nhiều cầu thủ tốt hơn ở cùng một vị trí.

Sân không khán giả, nhưng sổ sách thì chưa bao giờ vắng khách. Một đội tuyển quốc gia cũng vận hành như một doanh nghiệp: chi tiêu cho khâu nào, thu về ở khâu đó. Nếu đầu tư vào hàng công mỏng, bạn sẽ phải chịu đựng những trận đấu mà cơ hội được tạo ra nhưng không được chuyển hóa. Tuyển Việt Nam đang ở đúng điểm đó.

Nhưng đây là chỗ tôi muốn nói điều mà ít người muốn nghe. Sự đồng cảm dành cho Phạm Gia Hưng là đúng đắn và cần thiết. Anh rời đội vì lý do gia đình, và không ai có quyền trách anh. Nhưng chính sự đồng cảm đó đang che khuất một vấn đề lớn hơn: tuyển Việt Nam không có đủ trung phong để đối phó với một mất mát cá nhân.

Hãy tưởng tượng ngược lại. Nếu đội tuyển có ba hoặc bốn trung phong đủ tầm, việc mất một người sẽ không tạo ra khủng hoảng. Sẽ có người thay thế, và câu chuyện sẽ chỉ là câu chuyện của một con người, không phải của cả một hệ thống. Nhưng vì đội tuyển chỉ có hai, mất cả hai là mất tất cả.

Có một cách đọc khác, cay đắng hơn. Nhiều người sẽ nói: hãy thắng Pakistan vì Phạm Gia Hưng. Đó là một câu nói đẹp, và nó có sức mạnh tinh thần. Nhưng bóng đá không thắng bằng sự đồng cảm. Nó thắng bằng những bàn thắng, và bàn thắng thì phải do ai đó ghi. Nếu đội tuyển thắng Pakistan, câu chuyện sẽ được kể như một chiến thắng của tinh thần. Nếu đội tuyển không thắng, câu chuyện sẽ bị kể lại như một thất bại của chiến thuật. Và người bị đặt dưới ánh đèn sẽ không phải là cầu thủ đã rời đội, mà là huấn luyện viên ở lại.

Một chữ ký trên ban công, ba năm sau hóa thành trát đòi nợ. Tôi mượn câu đó vì nó đúng với mọi thứ trong bóng đá. Cái gì không được xây từ sớm, đến lúc cần sẽ phải trả giá gấp nhiều lần. Tuyển Việt Nam đang trả món nợ của một thập kỷ không đào tạo đủ trung phong, và trả nó đúng vào trận đấu quan trọng nhất còn lại của giải.

Vậy nên, khi trọng tài thổi còi ở Bung Karno, đừng chỉ nhìn vào tỷ số. Nhìn vào danh sách đội hình, nơi vị trí trung phong được ghi bằng một cái tên mà ba tháng trước không ai nghĩ sẽ đá chính. Nhìn vào những đường chuyền cuối cùng, và tự hỏi: người nhận bóng lẽ ra là ai.

Khi đèn sân vận động tắt, kế toán bật đèn bàn. Bóng đá Việt Nam có thể thắng Pakistan bằng một khoảnh khắc, nhưng khoảnh khắc không bao giờ thay thế được cấu trúc. Và cấu trúc thì không được xây trong một buổi chiều, cũng không được sửa bằng một lời động viên.