V.League: Học viện trẻ nuôi người, đội nhỏ gánh rủi ro

Buổi chiều cuối tháng Ba, tôi ngồi trên khán đài nhỏ của một trung tâm đào tạo trẻ phía Bắc, xem một buổi tập của lứa U19. Huấn luyện viên gọi tên một cầu thủ mới mười bảy tuổi, và cậu quay lại rất nhanh, như thể sợ rằng chỉ chậm một giây thôi, người ta sẽ gọi tên đứa khác. Chi tiết ấy khiến tôi nhớ về chính mình những năm đầu làm nghề, khi tôi viết sai tên một tiền đạo ngay trên sóng trực tiếp và bị cả cộng đồng mạng nhắc cho một bài học. Cái tên đọc sai năm ấy dạy tôi lắng nghe kỹ hơn. Ở bóng đá Việt Nam, rất nhiều cầu thủ trẻ đang đứng đúng ở khoảnh khắc ấy: họ chỉ được gọi tên khi có ai đó cần, và lặng lẽ biến mất khi nhu cầu qua đi. Đằng sau mỗi bản hợp đồng được công bố bằng vài dòng thông cáo, là cả một hệ thống vận hành bằng những chữ ký đi mượn và những điều khoản không ai đọc kỹ.

Để hiểu vì sao, cần nhìn vào cách V.League phân bổ nguồn lực. Một vài đội ở nhóm dẫn đầu có ngân sách gấp nhiều lần phần còn lại, sở hữu học viện quy mô, hệ thống tuyển trạch trải khắp các tỉnh và cả một bộ phận phân tích dữ liệu riêng. Phía dưới họ, đa số các câu lạc bộ sống bằng tài trợ ngắn hạn, tiền bản quyền truyền hình chia theo tỷ lệ khiêm tốn và doanh thu ngày thi đấu phụ thuộc vào việc đội có vào được nhóm tranh chức hay không. Sự bất cân xứng ấy tạo ra một thị trường chuyển nhượng lệch hẳn về một phía: đội lớn mua đứt những gì họ cần, đội nhỏ phải chấp nhận những gì được đưa tới.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu và các kỳ chuyển nhượng nội địa của tôi trong nhiều năm, một mẫu hình cứ lặp đi lặp lại. Một cầu thủ trẻ được đào tạo bài bản ở tỉnh, chơi tốt vài trận, rồi được một câu lạc bộ lớn đưa về theo dạng cho mượn kèm điều khoản mua đứt. Điều khoản ấy nghe có vẻ an toàn cho cả hai bên: đội nhỏ nhận tiền, đội lớn thử nghiệm cầu thủ trước khi cam kết. Nhưng khi đọc kỹ, cấu trúc ấy dồn gần như toàn bộ rủi ro về phía đội nhỏ. Nếu cầu thủ đá hay, đội lớn mua đứt với mức giá đã định từ trước, thấp hơn nhiều so với giá thị trường sau một mùa bùng nổ. Nếu cầu thủ chấn thương hoặc không tiến bộ, đội nhỏ nhận lại một con người đã mất một năm phát triển, kèm mức lương khó duy trì.

Cách đây không lâu, tôi ngồi trong phòng làm việc của một lãnh đạo câu lạc bộ hạng dưới. Ông mở laptop, chỉ vào bảng tính và nói rằng mỗi suất cho mượn có nghĩa vụ mua đứt giống như một khoản vay lãi suất ẩn. Đội bóng không kiểm soát được thời điểm phải trả, không kiểm soát được giá, chỉ kiểm soát được việc ký hay không ký. Với những câu lạc bộ có dòng tiền mỏng, một khoản phải trả đến sớm hơn dự kiến có thể đảo lộn toàn bộ kế hoạch lương của mùa giải. Khi đó, người chịu hậu quả cuối cùng thường là nhóm cầu thủ trẻ đang chờ cơ hội: họ bị đẩy sang các đội khác, bị cắt suất đăng ký, hoặc ngồi ngoài cho tới khi hợp đồng hết hạn.

Điều đáng chú ý là chất lượng chuyên môn trong những thương vụ này không hề thấp. Tôi đã xem lại nhiều băng hình và ghi chép của mình, và thấy một mẫu hình rõ ràng ở các cầu thủ trẻ được đem cho mượn. Họ thường được dùng ở đúng một vai trò hẹp: chạy chỗ, gây áp lực, giữ bóng ở biên. Khi trở về đội chủ quản, họ bị đánh giá bằng tiêu chuẩn của một đội bóng lớn, nơi đòi hỏi khả năng đọc trận đấu ở tốc độ cao hơn hẳn. Khoảng trống giữa hai môi trường ấy bị ghi thành lỗi của cá nhân, chứ không được nhìn như vấn đề của lộ trình phát triển.

Nhịp trận đấu là thứ duy nhất không biết giả vờ. Nhìn một cầu thủ trẻ mất bóng ba lần trong hiệp một, người ta dễ kết luận cậu chưa đủ trình độ. Nhưng nếu đặt cậu vào tình huống bị đẩy sang đội mới chỉ vài tuần trước, chơi cạnh những đồng đội chưa từng tập cùng, thì ba lần mất bóng ấy kể một câu chuyện khác: cậu đang cố hiểu nhịp của một hệ thống chưa từng dạy mình.

Song song với câu chuyện chuyển nhượng là câu chuyện học viện. Vài năm trở lại đây, các trung tâm đào tạo trẻ của Việt Nam đã làm tốt hơn nhiều so với giai đoạn trước, với giáo trình bài bản hơn, dinh dưỡng và y học thể thao được chú ý hơn. Nhưng đầu ra vẫn là điểm nghẽn. Một lứa học viên có thể có năm, sáu cầu thủ đủ khả năng chơi chuyên nghiệp, mà chỉ hai hoặc ba người tìm được suất đá ổn định. Số còn lại phải chọn giữa ngồi dự bị ở đội mạnh, xuống hạng dưới, hoặc rời bóng đá chuyên nghiệp. Khi đường ra hẹp, chính các đội nhỏ lại trở thành nơi hứng chịu áp lực, bởi họ phải nhận cầu thủ theo những điều kiện không do họ đặt ra.

Từ góc nhìn của người ngồi trên khán đài, câu chuyện cổ tích ở các giải hạng thấp luôn hấp dẫn. Một đội bóng làng lên hạng, một cầu thủ bán chuyên ghi bàn vào lưới đội vô địch, một huấn luyện viên trẻ được tung hô sau vài vòng đấu. Những câu chuyện ấy được truyền thông khai thác rất nhanh, và cũng bị bỏ rơi rất nhanh khi mùa giải khép lại. Vấn đề không nằm ở việc kể những câu chuyện đó, mà ở chỗ chúng thường được dùng để thay thế cho một câu hỏi khó hơn: phân bổ nguồn lực giữa các hạng đấu đang vận hành theo logic nào, và ai được hưởng lợi từ việc giữ nguyên logic ấy.

Tôi từng dự một trận đấu mà khán đài chỉ lưa thưa vài trăm người. Đội chủ nhà thua, nhưng sau tiếng còi mãn cuộc, một nhóm cổ động viên vẫn đứng lại hát hết bài. Mùa bóng không khán giả, nhưng chưa bao giờ thiếu tiếng vỗ tay từ trái tim. Chính những người ở lại sau trận mới là nhóm hiểu rõ nhất rằng đội bóng của họ đang bị đặt vào một cuộc chơi không cân sức. Họ không cần một bản hợp đồng hoành tráng; họ cần biết rằng đội bóng sẽ còn tồn tại vào mùa sau.

Có một cách hiểu sai rất phổ biến về bóng đá Việt Nam. Người ta thường nói rằng vấn đề nằm ở chất lượng cầu thủ, ở tư duy chiến thuật, ở việc thiếu những cá nhân đủ tầm vươn ra châu lục. Nhưng nhìn vào cấu trúc tài chính của giải, vấn đề gốc lại nằm ở cách rủi ro được chia. Khi đội lớn có thể thử nghiệm mà không phải trả giá, còn đội nhỏ phải gánh phần thiệt nếu thử nghiệm thất bại, thì mọi lời khen về đào tạo trẻ đều trở nên mong manh. Học viện tốt đến mấy cũng không thể bù cho một thị trường mà người nuôi trồng luôn là người nhận phần ít nhất.

Điều này không có nghĩa là không có tiến bộ. Các quy định về đăng ký cầu thủ, về hợp đồng trẻ, về việc sử dụng cầu thủ nội đã chặt chẽ hơn so với trước. Một số câu lạc bộ đã bắt đầu công khai cấu trúc hợp đồng cho mượn, điều mà vài năm trước gần như không ai làm. Việc minh bạch hóa những điều khoản tưởng như khô khan ấy lại có tác động trực tiếp tới đời sống của cầu thủ trẻ, bởi nó buộc các bên phải giải thích vì sao một cái tên được đưa đi rồi đưa về.

Người hâm mộ không cần cầu thủ hoàn hảo, họ cần người thật. Và để có những người thật bước ra sân đều đặn, hệ thống phía sau phải đủ tử tế để không đánh rơi họ ở giữa đường. Giữ nhịp không để chạy nhanh, mà để không ai bị bỏ lại phía sau. Với bóng đá Việt Nam, câu hỏi của mùa giải này không nằm ở việc đội nào vô địch, mà ở việc có bao nhiêu cầu thủ trẻ được trao một suất đá thật sự, trong một môi trường mà chữ ký của họ không bị đem đi mặc cả.