Sau cú ngã trước Thái Lan, Kim Sang Sik và nghệ thuật giữ lửa cho tuyển Việt Nam

Trong căn phòng họp báo, Kim Sang Sik không nhìn xuống tập giấy trước mặt. Ông nhìn thẳng về phía hàng phóng viên, và điều đầu tiên ông nói không phải về Pakistan, cũng không phải về sơ đồ chiến thuật. Ông nói về nỗi đau. Một huấn luyện viên trưởng của đội tuyển quốc gia, sau khi vừa để thua đối thủ kình địch nhất của mình, thường chọn cách nói vòng vo: đổ lỗi cho trọng tài, cho mặt sân, cho thời tiết, cho một khoảnh khắc không may. Ông thì đặt nỗi đau lên bàn trước, như một người đặt lá thư chưa mở lên khay gỗ, để mọi người nhìn thấy rằng ông không giấu nó đi.

Ở tuổi bốn mươi ba, sau hai mươi bảy năm ngồi trên khán đài và trong các phòng họp báo, tôi học được một điều: cách một người đàn ông nói về thất bại của mình cho biết nhiều hơn về anh ta so với cách anh ta ăn mừng chiến thắng. Và trong buổi chiều hôm ấy, người đàn ông ngồi trước micro không hề cố tỏ ra rằng mọi thứ vẫn ổn. Ông thừa nhận rằng cả đội đang mang một nỗi thất vọng, và rằng chính nỗi thất vọng ấy là thứ họ phải vượt qua cùng nhau, như một tập thể, trước khi nghĩ đến bất kỳ điều gì khác.

Cuộc họp báo ấy diễn ra trong khoảng thời gian mong manh nhất của một chu kỳ giải đấu khu vực. Tuyển Việt Nam vừa trải qua hai trận vòng bảng, giành ba điểm, và để thua trận quyết định trước Thái Lan. Ba điểm sau hai trận là con số khô khan, nhưng nó nói lên tất cả về vị thế. Một đội bóng vốn được xem là ông lớn của bóng đá Đông Nam Á giờ đây phải tính toán từng kết quả để giành vị trí nhì bảng, bước vào trận tranh hạng ba. Pakistan là đối thủ cuối cùng ở vòng bảng, và trận đấu với họ mang tính chất quyết định nhị phân: thắng thì còn đường, không thắng thì hết.

Điều khiến tôi chú ý không nằm ở bảng điểm. Nó nằm ở chỗ đội tuyển Việt Nam, trong suốt chiều dài lịch sử của mình, hiếm khi rơi vào tình thế phải đá trận tranh hạng ba chỉ để cứu vãn danh dự. Thái Lan từ lâu đã là trục xoay cảm xúc của bóng đá Việt Nam, là thước đo mà người hâm mộ dùng để định vị chính mình trên bản đồ khu vực. Để thua Thái Lan không chỉ là mất ba điểm; đó là một vết xước trên bản sắc. Và trong khoảng không gian giữa vết xước ấy và trận đấu với Pakistan, Kim Sang Sik phải làm một việc mà ít huấn luyện viên nào được dạy ở trường lớp: quản lý cảm xúc tập thể của một quốc gia.

Bối cảnh còn có một lớp nữa, ít được nói tới. Bóng đá Việt Nam đang ở giai đoạn chuyển giao thế hệ âm thầm. Những cái tên trẻ xuất hiện nhiều hơn trong danh sách triệu tập, và một trận đấu bị đẩy vào thế bắt buộc thắng như trận gặp Pakistan lại có thể trở thành sân khấu cho những người trẻ tích lũy kinh nghiệm. Đó là một sự thật mang màu sắc tâm lý: khi áp lực kết quả và nhu cầu phát triển đứng cạnh nhau, người huấn luyện viên phải chọn xem cái nào được phép lên tiếng trước.

Tôi nhớ lại những buổi chiều tương tự ở Osaka, nơi tôi thường ngồi một mình trong khán đài trống sau các trận đấu, nghe tiếng vọng của chính mình giữa các hàng ghế bê tông. Có một điều mà tôi tin chắc: một đội bóng không thua trong bảng điểm. Nó thua trong ký ức của những người đã đến sân. Và đội tuyển Việt Nam, trong tuần lễ ấy, đang thua trong ký ức của rất nhiều người.

Có một chi tiết nhỏ mà tôi luôn để ý trong những buổi họp báo như thế này: người ta nói về người hâm mộ. Kim Sang Sik đã dành một đoạn để cảm ơn những cổ động viên đã đến sân và những người theo dõi qua màn hình, gọi đó là nguồn động viên lớn. Một huấn luyện viên hiếm khi nhắc đến người hâm mộ hai lần trong cùng một buổi nói chuyện, trừ khi ông cảm nhận được rằng nỗi thất vọng của họ đang ở mức đáng kể. Lời cảm ơn, trong những khoảnh khắc ấy, không chỉ là phép lịch sự. Nó là một cách xoa dịu.

Tín hiệu chiến thuật cụ thể duy nhất mà Kim Sang Sik để lộ trong buổi họp báo là việc ban huấn luyện đã phân tích băng hình đối thủ. Đây là một hành động ở mức vệ sinh chuyên môn, không phải lợi thế cạnh tranh. Mọi đội tuyển ở giải đấu khu vực đều làm điều này, và việc nhắc đến nó nhiều khi chỉ để lấp đầy khoảng trống của những câu hỏi không có câu trả lời thật. Điều đáng chú ý không phải là họ có xem băng hình hay không, mà là họ không tiết lộ bất kỳ chi tiết nào về sơ đồ, cách pressing hay cách chuyển trạng thái. Không có xG, không có chỉ số PPDA, không có con số kiểm soát bóng. Một bài phát biểu trước trận đấu thuần túy là một bài phát biểu truyền động lực, và chúng ta nên đọc nó đúng như bản chất của nó.

Có một căng thẳng chưa được giải quyết trong cách đội tuyển định vị trận đấu. Một mặt, mục tiêu được tuyên bố rõ ràng: giành trọn ba điểm. Khẩu hiệu must-win thường đẩy đội bóng về phía lối chơi tấn công sớm hơn, chấp nhận rủi ro cao hơn, dồn quân lên phía trên để tìm bàn thắng trước khi đối thủ kịp ổn định. Mặt khác, chính vị huấn luyện viên lại gọi đây là cơ hội để các cầu thủ tích lũy kinh nghiệm và trưởng thành. Hai thông điệp ấy không nhất thiết mâu thuẫn, nhưng chúng sống trong hai hệ quy chiếu khác nhau. Một cái thuộc về bảng điểm, một cái thuộc về tương lai. Khi một huấn luyện viên nói cả hai điều trong cùng một buổi họp báo, thường là ông đang tự bảo hiểm cho mình: nếu thắng, đó là bản lĩnh; nếu không, đó là đầu tư cho tương lai.

Biến số chiến thuật lớn nhất, và cũng là biến số bị đẩy lên mặt báo nhiều nhất, lại nằm ở vị trí thủ môn. Thủ thành Le Giang Patrik gặp chấn thương ở vùng cùi chỏ, phải khâu hai mũi. Với một thủ môn, vùng cùi chỏ không phải là chỗ có thể xem nhẹ. Đó là khớp mà mọi pha đổ người, mọi cú đấm bóng, mọi pha bắt bóng ở tầm cao đều dựa vào. Kim Sang Sik nói rằng đội sẽ cho cầu thủ này kiểm tra, theo dõi trong ngày hôm nay và ngày mai, rồi tham khảo ý kiến huấn luyện viên thủ môn trước khi quyết định. Ông cũng nói thẳng ra phương án dự phòng: Trung Kien.

Việc một huấn luyện viên chủ động nêu tên người thay thế trước khi kết quả kiểm tra y tế được công bố là một tín hiệu đáng suy nghĩ. Trong bóng đá, người ta hiếm khi nói to tên phương án dự phòng nếu họ tin chắc phương án chính sẽ ra sân. Nêu tên người thay thế là một cách vừa chuẩn bị cho đội, vừa chuẩn bị cho dư luận. Nó giống như việc một người chủ nhà mở sẵn cửa sổ trước khi mời khách vào, để nếu trời trở gió thì căn phòng vẫn kịp thoáng. Nhưng nó cũng là một dấu hiệu cho thấy tình hình y tế của thủ thành chính chưa thực sự khả quan. Khi người ta mở sẵn cửa sổ, thường là vì người ta đã ngửi thấy mùi gió.

Tôi từng theo dõi rất nhiều trận đấu mà một thủ môn bị thay đổi vào phút chót, và điều tôi rút ra là hệ quả không nằm ở cá nhân người bắt thay. Nó nằm ở cả hàng thủ. Bốn hậu vệ trước mặt một thủ môn mới là bốn người phải học lại cách chơi trong vài ngày, phải học lại tiếng gọi của nhau, phải học lại khoảng cách mà họ tin tưởng để đẩy hàng thủ lên cao. Sự liền mạch của hàng thủ là một thứ rất mong manh, và nó thường không được đền đáp bằng những con số trên bảng thống kê, mà bằng những khoảnh khắc im lặng trước khi bóng lăn.

Điều tôi luôn tìm kiếm trong những buổi họp báo như thế này không phải là thông tin họ đưa ra, mà là thông tin họ để rơi lại. Không có bất kỳ chi tiết nào về hàng thủ, về cách chống bóng cố định, về cách đối phó với một đối thủ mà đội tuyển được đánh giá cao hơn. Sự im lặng ấy có thể là bình thường, vì họp báo trước trận đấu không phải nơi để dạy người khác cách chơi. Nhưng nó cũng có thể là dấu hiệu cho thấy ban huấn luyện chưa chốt được phương án, hoặc không muốn đặt cược vào một phương án duy nhất. Bóng ma của sự bất định không nằm ở Pakistan; nó nằm ở chính phòng thay đồ của đội tuyển.

Nếu nhìn rộng ra, vị thế của đội tuyển Việt Nam trong giải đấu này là vị thế của một đội bóng mạnh đang tạm thời bị đẩy xuống nhánh đấu an ủi. Việc không giành được vị trí nhất bảng sau khi thua Thái Lan không phải là một thảm họa kỹ thuật; nó là một thất bại về vị thế. Một đội bóng vốn quen với việc định đoạt số phận của mình giờ phải chờ kết quả, phải tính toán hiệu số, phải nhìn sang bảng khác. Đó là kiểu thất bại để lại dư âm lâu hơn một bàn thua, bởi vì nó chạm vào cảm giác kiểm soát. Khi bạn không còn kiểm soát được số phận của mình trên sân cỏ, bạn bắt đầu tìm kiếm sự kiểm soát ở những nơi khác: trong phòng họp báo, trong cách gọi tên nỗi đau, trong việc xác định lại mục tiêu.

Tôi không tin rằng đội tuyển Việt Nam yếu hơn Pakistan. Tôi tin rằng đội tuyển Việt Nam đang ở trong trạng thái tâm lý nguy hiểm hơn bất kỳ đối thủ nào. Một đội bóng mạnh bị tổn thương về bản sắc có thể đá hay hơn bao giờ hết, hoặc có thể tự đánh mất mình trong từng đường chuyền. Không có dữ liệu nào để đoán trước điều đó, và có lẽ cũng không cần. Có những trận đấu không được quyết định bằng số liệu.

Điều đáng nói là ban huấn luyện đang xử lý chấn thương của thủ môn theo một quy trình khá chuẩn mực: kiểm tra, theo dõi, tham khảo ý kiến chuyên môn, rồi mới quyết định. Không có dấu hiệu của sự vội vàng hay che giấu. Trong bóng đá, quy trình chuẩn mực thường là dấu hiệu của một phòng thay đồ lành mạnh. Nhưng nó cũng là dấu hiệu cho thấy vấn đề chưa được giải quyết. Một khi câu trả lời đã rõ, người ta không cần đến quy trình.

Ở đây tôi muốn nói một điều có thể khiến nhiều người khó chịu. Cách cộng đồng bóng đá Việt Nam đang xử lý nỗi đau trước Thái Lan có phần lệch pha với giá trị thực của trận đấu sắp tới. Trận gặp Pakistan, xét về mặt thuần túy thể thao, chỉ là một bước đệm để giành vé vào trận tranh hạng ba. Giá trị cạnh tranh của nó thấp hơn nhiều so với sức nóng truyền thông mà nó đang nhận. Nhiệt độ cảm xúc của trận đấu này được đốt nóng bởi ký ức về Thái Lan, chứ không phải bởi chính nó. Và khi một trận đấu bị đốt nóng bằng ký ức, người ta thường đòi hỏi ở nó nhiều hơn những gì nó có thể cho.

Tôi đã nhiều lần ngồi lại trong những khán đài trống sau tiếng còi mãn cuộc, và điều tôi học được là ký ức tập thể không vận hành theo logic của bảng điểm. Nó vận hành theo logic của vết thương. Một thế hệ người hâm mộ Việt Nam được nuôi dưỡng bằng cảm giác rằng Thái Lan là người hàng xóm mà mình luôn muốn vượt qua. Mỗi lần thất bại trước người hàng xóm ấy, một lớp trầm tích mới lại lắng xuống. Và khi lớp trầm tích đủ dày, một trận đấu với Pakistan bỗng nhiên được khoác lên chiếc áo của một trận chung kết. Bóng ma trên khán đài phía Đông không bao giờ rời đi; nó chỉ đổi màu áo. Nó khoác áo Thái Lan trong ký ức, rồi khoác áo Pakistan trong nỗi lo sợ.

Điều tôi muốn đặt ngược lại là thế này: có thể chính cách chúng ta gọi tên nỗi đau mới là vấn đề. Người ta gọi là thất bại; tôi gọi là bản nháp của chiến thắng. Nếu trận gặp Pakistan được xem như một cơ hội để những cầu thủ trẻ tích lũy kinh nghiệm, thì việc gán cho nó sức nặng của một cuộc phục hận danh dự là tự tạo thêm áp lực vô ích. Một đội bóng muốn trưởng thành cần được phép đá những trận đấu với trọng lượng vừa phải, thay vì bị buộc phải gánh cả lịch sử trên vai trong mỗi lần ra sân.

Tôi cũng không tin vào câu chuyện rằng ba trung vệ hay bất kỳ sơ đồ nào là câu trả lời cho mọi vấn đề. Nhiều khi những thay đổi sơ đồ được trình bày như bước tiến chiến thuật, nhưng thực chất chỉ là cách một huấn luyện viên bảo vệ mình trước rủi ro. Khi hàng bốn bị xuyên thủng, người ta thêm một trung vệ để che chắn, rồi gọi đó là sự tiến hóa. Với tuyển Việt Nam, điều quan trọng không phải là đá mấy hậu vệ, mà là đội bóng có giữ được sự liền mạch giữa các tuyến hay không, đặc biệt khi vị trí thủ môn đang lung lay. Sự liền mạch ấy không đến từ sơ đồ; nó đến từ việc những con người cụ thể có tin nhau hay không.

Có một nghịch lý mà tôi muốn nêu ra: đội tuyển Việt Nam càng được đánh giá cao hơn đối thủ, rủi ro danh tiếng càng lớn. Một trận thua trước Pakistan sẽ không chỉ là mất vé vào trận tranh hạng ba. Nó sẽ kích hoạt một chuỗi câu hỏi về định hướng dài hạn của cả nền bóng đá, về việc liệu thế hệ này có đang đi đúng đường hay không. Ngược lại, một chiến thắng sạch sẽ sẽ ngay lập tức xoay chuyển tâm trạng, và những lời chỉ trích sẽ tan biến nhanh như khi chúng xuất hiện. Đó là bản chất của bóng đá khu vực: ký ức ngắn, nhưng cảm xúc sâu.

Trận đấu với Pakistan rồi sẽ trôi qua, và dù kết quả thế nào, nó cũng sẽ để lại một lớp ký ức mới. Câu hỏi tôi mang về từ phòng họp báo ấy không phải là đội tuyển Việt Nam có thắng hay không. Mà là: sau khi trận đấu kết thúc, ai sẽ là người ngồi lại trên khán đài phía Đông, nhìn xuống mặt cỏ trống, và giữ lại điều mà đám đông đã bỏ quên? Ngọn lửa ấy vẫn cháy, chỉ là giờ nó biết cách thì thầm. Và có lẽ, đó mới là điều một đội bóng đang chuyển mình cần học: không phải học cách bùng lên, mà học cách giữ lửa qua những đêm dài.